Άγιο Γάλας - Άγιος Ιωάννης

To Aγιο Γάλας χωριό του Δήμου Αμανής βρίσκεται βορειοδυτικά του νησιού 65 χλμ από τη Χώρα σε υψόμετρο 230 μέτρα. Ο Αγ. Γιάννης, από τα λίγα εγκαταλελειμμένα χωριά της Χίου «βλέπει» από ψηλά το Άγιο Γάλας και το Αιγαίο προς τη νήσο Ψαρά. Ο Άγιος Γιάννης εγκαταλείφθηκε από τους λίγους κατοίκους του στις αρχές της δεκαετίας του ΄70 τον καιρό της μεγάλης και αλόγιστης μετανάστευσης κι’ όταν oι ευκολίες της σύγχρονης ζωής όπως το ηλεκτρικό ρεύμα έφθασαν στο Αγ. Γάλα αλλά όχι στον Αγ. Γιάννη. Σώζονται σε πολύ καλή κατάσταση τα σπίτια του χωριού και η ομώνυμη εκκλησιά του χωριού στην οποία όμως έχουν γίνει απαράδεκτες επεμβάσεις εσωτερικά και εξωτερικά και έχει αφαιρεθεί το μοναδικό ίσως στη Χίο χαμηλό ξύλινο τέμπλο. Το χωριό συνδέεται με αμαξωτό χωματόδρομο με το Αγιο Γάλα καθώς και με το παλιό μονοπάτι που έχει τα τελευταία χρόνια επισκευαστεί και συμπεριληφθεί μέσα στο πρόγραμμα πεζοπορικών διαδρομών της Νομαρχίας.

Το χωριό περιβάλλεται από μεγάλη αγροτική ζώνη με αρκετούς ανεμόμυλους και πολλά αλώνια, και ήταν κεφαλοχώρι, είναι χτισμένο πάνω στο λόφο του ομώνυμου σπηλαίου. Πρόκειται για ένα σοφό συνδυασμό ενός οικισμού χτισμένου από τους ντόπιους, ο σχεδιασμός του οποίου προέρχεται κατ΄ ευθείαν από την απώτερη αρχαιότητα, με τις οχυρώσεις και τον πύργο - υπολείμματα του οποίου βλέπομε και σήμερα - που έγιναν τα χρόνια των Γενοβέζων.

"Καφεδοπράσινο πάνω σε πελώρια πέτρα σοκολατιά, είναι το χωριό της σιωπής και της κλεισούρας. Οι άνθρωποι και τα ζωντανά τους είναι καφετιοί σαν το χώμα". Έτσι περιγράφει ο Ν. Γιαλούρης το Αγ. Γάλα σε βιβλίο του το 1962.

Στο σπήλαιο του Αγίου Γάλακτος βρέθηκαν τα πρώτα ίχνη κατοίκησης στο νησί, από την νεολιθική περίοδο μετά από ανασκαφές που έγιναν στο σπήλαιο αρχικά το 1938 από την αρχαιολόγο Εdith Eccles από το Λίβερπουλ και στη συνέχεια το 1961 από τον αρχαιολόγο Sinclair Hood για λογαριασμό της Αγγλικής Αρχαιολογικής σχολής. Οι ανασκαφές έδωσαν ενδείξεις θυσιαστικών τελετουργιών, ευρήματα όπως λίθινα και κοκάλινα εργαλεία, πήλινα αγγεία, ειδώλια, λαξευμένα πετρώματα πεταλίδες και άλλα οστρακοειδή - υπολείμματα τροφής που συναντά ακόμα και σήμερα ο επισκέπτης στο σπήλαιο και πολλά κεραμικά όστρακα που αποτελούν αδιάψευστη απόδειξη ζωής στο σπήλαιο κατά την νεολιθική περίοδο και την πρώιμη εποχή του χαλκού από το 6500 έως το 2700 π.χ. Εντυπωσιακή είναι η καταπληκτική και σχεδόν αδιάσπαστη συνέχιση της ζωής από τα πρώτα χρόνια κατοίκησης του νησιού μέχρι τις μέρες μας. Τα συμπεράσματα της καθώς και η περιγραφή των ευρημάτων μαζί με εκείνα του Εμποριού στη Νότια Χίο αποτυπώθηκαν και φωτογραφήθηκαν και εκδόθηκαν το 1981 σε δύο τόμους στην Αγγλική γλώσσα. Τα σημαντικότερα από αυτά εκτίθενται στο Αρχαιολογικό μουσείο Χίου στην πρώτη αίθουσα.

Το όνομα του χωριού είναι Αγιο Γάλας και συναντάται και ως Άγιος Θαλένης ή Θαλλέλαιος. Η μικρή εκκλησούλα του Αγίου Θαλλελαίου μοναδική ίσως στην Ελλάδα σώζεται σε καλή κατάσταση μαζί και το μικρό ξυλόγλυπτο τέμπλο του 1711. Ο θρύλος από τα βάθη των αιώνων μας φέρνει δυό ιστορίες για το όνομα του χωριού Αγιο Γάλας από το θεραπευτικό γαλακτώδες και θαυματουργό νερό που θεράπευσε τη λεπρή κόρη κάποιου βασιλιά την εποχή του Βυζαντίου. Σε ευγνωμοσύνη προς την Παναγία ο βασιλιάς, έχτισε την εκκλησιά της Αγιογαλούσαινας στην είσοδο του σπηλαίου ενώ αρχικά την είχε τοποθετήσει στη θέση Θημωνιές μετά από μήνυμα που η Παναγιά έδωσε, αφού οι μαστόροι έβρισκαν τα εργαλεία τους καθημερινά όχι εκεί που είχαν αρχίσει να δουλεύουν αλλά στην είσοδο του σπηλαίου. Η άλλη ιστορία που αναφέρεται πάλι στην ύπαρξη του θαυματουργού σταλακτιτικού νερού (Αγιο Γάλα), αφορά παλικάρι από τα Ψαρά που επίσης θεραπεύτηκε από το νερό στο σπήλαιο. Οι δυό αυτές ιστορίες περιγράφονται γλαφυρά μέσα από την ξεχωριστή γραφή του Νίκου Γιαλούρη στο ιστορικό και λαογραφικό έργο του, Αγιο Γάλας.

Ο ναός της Αγιογαλούσαινας είναι τύπου συνεπτυγμένου εγγεγραμμένου σταυροειδούς με ψηλό τρούλο και καμαροσκέπαστα προκτίσματα κάπως μεταγενέστερα. Τα τυφλά αψιδώματα στο βόρειο τοίχο στην κόγχη του ιερού και στον τρούλο, καθώς και τα πέντε πινάκια τα οποία στολίζουν την ανατολική πλευρά, κάνουν πιθανή την χρονολόγηση του μνημείου τον 13Ο ή τον 14Ο αιώνα. Αυτά γράφει ο καθ. Χαράλαμπος Μπούρας για την Αγιογαλούσαινα. Μοναδικά ξυλόγλυπτα τέμπλα διατηρούνται στην Παναγιά της Αγιογαλούσαινας που υπήρξε μοναστήρι (μετόχι της Νέας Μονής), καθώς και στην παλιά χωριοεκκλησιά της Αγίας Παρασκευής μέσα στο χωριό.

Η Αγιογαλούσαινα έχει υποστεί κάποιες επεμβάσεις τα τελευταία χρόνια που ελπίζουμε να είναι και οι τελευταίες. Το τέμπλο αποτυπώθηκε με λεπτομέρειες από τον Αrnold Smith στο βιβλίο του Φιλ. Αργέντη, Τhe Architecture of Chios.

Η Αγία Παρασκευή έχει προς το παρόν διασωθεί από την ευσεβή μανία των καλών προθέσεων που έχει δυστυχώς καταστρέψει πάμπολλα χριστιανικά μνημεία. Εδώ έχει διατηρηθεί το ξυλόγλυπτο τέμπλο Χιακής κατασκευής και το καφασωτό που χώριζε τον γυναικωνίτη καθώς και τα παλιά στασίδια που είναι συνήθως τα πρώτα θύματα του «εκσυγχρονισμού».

Ο Γ. Ζολώτας αναφερόμενος στη μορφολογία και τα σπήλαια της Χίου γράφει: "Eκ των κοιλοτήτων αξιολογότατων υπό πάσαν άποψιν είναι το σπήλαιον του Αγίου Γάλακτος λεγόμενον, εις Β.Δ. άκραν της Χίου. Το σπήλαιον τούτο, εις το στόμιον του οποίου είνε κτισμένος ο παλαιός ναός της Αγιογαλούσαινας, ειν’ ελικοειδές. Εις το βάθος της πρώτης κοιλότητος έχει κτισθή έτερον παρεκκλήσιον (Αγία Άννα) παρόμοιον κατά τον τύπον προς τον ναόν, επί δε της νότιας πλευράς του παρεκκλησίου εξακολουθεί η συνέχεια του σπηλαίου δι’ ετέρου μεγάλου ανοίγματος στοματοειδούς. Προς το δεύτερον τούτο σπήλαιον συνέχεται άλλο μεγαλύτερον αποτελούμενον εκ διαφόρων θαλάμων με πολλούς φυσικούς σταλακτίτας…"

Το σπήλαιο αποτυπώθηκε για πρώτη φορά το 1976 από την σπηλαιολόγο Άννα Πετροχείλου μετά από πρωτοβουλία και χρηματοδότηση της Περιηγητικής Λέσχης Χίου. Η Πετροχείλου περιέγραψε το σπήλαιο στο περιοδικό της Περιηγητικής: "Η απέριττη μικρή πορτούλα του τίποτα δεν μαρτυρά για το τι κρύβει πίσω της, αλλά ούτε και το πρώτο τμήμα του σπηλαίου που σε ορισμένα μέρη το περνάς σκυφτά. Σε 120 μέτρα φθάνει το μήκος του. Φθάνοντας στο τρίστρατο η κοιλότητα του διανοίγεται προς δύο κατευθύνσεις με ψηλές οροφές ή χαμηλές κατά διαστήματα. Στη δεξιά θα επισκεφθούμε τον κατηφορικό διάδρομο του «καταρράκτη» σχηματισμένο από σταλακτιτικό υλικό και θα φθάσουμε στην πλατεία του «κεντρικού βράχου». Θα επισκεφθούμε το δεξιό θάλαμο του «κρεβατιού», (υπάρχει επίπεδος βράχος που θυμίζει κρεβάτι). Θα συνεχίσουμε στον κρυφό θάλαμο θα φθάσουμε στα διαμερίσματα των «δρακόντων» και από άλλο διάδρομο θα φθάσουμε πάλι στην πλατεία του «κεντρικού βράχου» της μεγαλόπρεπης καταστροφικής ενέργειας του νερού και της πέτρας, που παρουσιάζεται μ΄ όλη την αγριότητα προκαλώντας δέος και θυμίζοντας μυθικά τέρατα. Επιστρέφοντας στο τρίστρατο θα επισκεφθούμε το αριστερό και μεγαλύτερο τμήμα του σπηλαίου. Προς το παρόν σκυφτά ή έρποντας θα φθάσουμε στο σημείο όπου δεξιά μας διανοίγεται ο κατηφορικός μικρός θάλαμος του «Αγιάσματος». Προχωρώντας κατά τον ίδιο τρόπο φθάνομε στον κατηφορικό «μεγάλο θάλαμο» αρκετά εντυπωσιακό για να καταλήξουμε στο διάδρομο «του Τούρκου». Έτσι ονόμασαν ένα στρογγυλό μεγάλο σταλαγμίτη οι παλαιοί επισκέπτες του που βρίσκεται σ’ αυτό το χώρο. Θα ακολουθήσουμε το πολύ κατηφορικό «μυστηριώδη διάδρομο» και μεγαλόπρεπο σε εμφάνιση για να καταλήξουμε στον «πρόναο» όπου από την «ωραία πύλη» θα οδηγηθούμε στην «καθεδράλη» είναι ο ωραιώτατα και πλουσιότατα στολισμένος θάλαμος του σπηλαίου. Είναι πολύ ανηφορικός Στο ανώτατο σημείο του δεσπόζει μια πελώρια σύνθετη κολώνα που ονομάσθηκε «βωμός» Ο δεξιός τοίχος του σκεπασμένος με σταλακτιτικά αραβουργήματα και αλλάς συνθέσεις με λεπτές κολώνες σε διαφορετικά χρώματα καταπλήσσουν με την ομορφιά τους. Ενδιάμεσα ανοίγματα σαν φυσικά παράθυρα μαρτυρούν τι θα απολαύσετε προχωρώντας από χαμηλό – προς το παρόν πέρασμα – που βρίσκεται στο σημείο αυτού του τοίχου. «Είναι ο θάλαμος των Γεφυρών». Εδώ θα βρούμε το θαύμα που έχει συντελεστεί από τη φύση πέτρινες στολισμένες γεφυρούλες στα ψηλά σημεία του, κολωνάκια κατά σειρά σε ύψος και μετά απότομη ανάβαση για να φθάσουμε στον εξώστη απ όπου οι ίδιες εικόνες τώρα από κοντά παρουσιάζουν άλλες εντυπώσεις γιατί απολαμβάνομε το περιβάλλων από άλλη σκοπιά. Αυτό είναι το τελευταίο μέρος του σπηλαίου."

Νεώτερη αποτύπωση του σπηλαίου κατά παραγγελία της Νoμ. Αυτοδιοίκησης Χίου και ολοκληρωμένη μελέτη επισκεψιμότητας του με εξασφαλισμένη και την έγκριση του Κ.Α.Σ. (Κεντρικού Αρχαιολογικού Συμβουλίου) έγινε από μελετητική ομάδα υπό τον αρχιτέκτονα δρ. Ιωάννη Κανετάκη αλλά παραμένει στα συρτάρια της Ν.Α. Συνοπτικά δημοσιεύθηκε στο περιοδικό ΓΕΩ τον 2/2001.

Η εικόνα του χωριού από ανατολικά είναι μοναδική, μικρά σπίτια στη σειρά γαντζωμένα πάνω σε ένα πλάτωμα του βουνού νομίζεις πως τα στήσανε όλα μαζί σαν σε παραμύθι. Ασπρισμένοι τοίχοι και μικρά παράθυρα συνθέτουν έναν οικισμό μοναδικό. Στην ανατολική πλευρά του χωριού διακρίνεται η αδιάσπαστη σειρά των σπιτιών που διαμόρφωνε το τοίχος. Η λιθοδομή των σπιτιών είναι από σκούρη τοπική πέτρα, οι στέγες και τα μεσοπατώματα από μαγκιόρα ξύλα που υποστυλώνονται από ολόκληρους κορμούς στη μέση του κάθε σπιτιού. Τα υπέρθυρα (σενάζια) όλα είναι φτιαγμένα από χοντρά ξύλα καστανιάς στηρίζοντας καλά το πάνω μέρος του τοίχου.

Το σχολείο που είχε χτιστεί το 1931, με υποδομή μαγειρείου για τα συσσίτια των μαθητών, έκλεισε το 1973. Στο χωριό υπήρχαν επτά καζάνια που απόσταζαν σούμα, τώρα δεν λειτουργεί κανένα και οι Αγιογαλούσοι αποστάζουν τα σύκα τους στα Νενητούρια. Αξιόλογα για τις γαστρονομικές συνήθειες του χωριού είναι τα στεφανοκούλουρα που τα ζύμωναν και τα φούρνιζαν σε κάθε γάμο και το ψιρούκι ένα είδος λουκάνικου πλούσιο σε μπαχαρικά - έντερο χοίρου παραγεμισμένο με δημητριακά με βάση το πλιγούρι χωρίς κρέας. Στις Απόκριες, μεγάλη γιορτή για όλα τα χωριά, χόρευαν και εδώ το σφιχτό ή σιγανό χορό, βλ σχετική αναφορά και φωτό στο τεύχος Αγ. Γεωργίου Συκούση. Μύλοι και νερόμυλοι λειτουργούσαν μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του ‘50, τελευταίος μύλος που λειτούργησε βρίσκεται σε καλή κατάσταση βόρεια του Αγ. Γάλακτος και ένας νερόμυλος αρκετά μέσα στη ρεματιά ανατολικά του χωριού. Το μοναδικό καφενείο έκλεισε πριν λίγα χρόνια λόγω θανάτου του ιδιοκτήτη. Ο δήμος Αμανής πρέπει να λύσει το πρόβλημα αυτό με κάθε θυσία, εάν θέλει πραγματικά να προσελκύσει επισκέπτες.

Γιορτές και πανηγύρια
8 Μάιου του Αγ. Ιωάννου του Θεολόγου στο ομώνυμο χωριό. Τα τελευταία χρόνια δεν γίνεται κάθε χρόνο η λειτουργία διότι οι λιγοστοί παλιοί κάτοικοι είναι υπερήλικες.

20 Μάιου του Αγίου Θαλλέλαιου.

29 Ιουνίου του Αγ. Πέτρου εξωκλήσι στο φυλάκιο του στρατού

26 Ιουλίου της Αγ. Παρασκευή στη παλιά χωριοεκκλησιά μέσα στο χωριό.

14 Αυγούστου στη νέα χωριοεκκλησιά τελείται λειτουργία.

23 Αυγούστου το μεγάλο πανηγύρι του χωριού στην Παναγιά Αγιογαλούσαινα. Μετά τη λειτουργία η εκκλησιαστική επιτροπή προσφέρει γεύμα με μοσχάρι κοκκινιστό και πιλάφι. Ένα διήμερο μουσικοχορευτικό πανηγύρι διοργανώνεται επίσης από του επιτρόπους

30 Αυγούστου του Αγίου Αλεξίου στο εξωκλήσι που βρίσκεται μεταξύ του χωριού και των Νενητουρίων.

20 Οκτωβρίου της Αγίας Ματρόνας της Χιοπολίτιδος στο νεκροταφείο. 4 Δεκεμβρίου της Αγίας Βαρβάρας στη δισυπόστατη χωριοεκκλησιά. Μετά τον εσπερινό που γίνεται την παραμονή η επιτροπή προσφέρει δείπνο και γεύμα την επομένη το μεσημέρι με μπακαλιάρο γιαχνί και φασόλες με ρύζι. Εφημέριος του ναού είναι ο Νικόλαος Κατσαρός από τα Νενητούρια τηλ 2274021886.

9 Δεκεμβρίου και 25 Ιουλίου της Αγ. Αννας στην Παναγιά Αγιογαλούσαινα

Το Αγιο Γάλας και ο Αγ. Γιάννης σε Αριθμούς
Απογραφή 1961 κάτοικοι 262 και στον Αγιο Γιάννη 42
1974 κάτοικοι 150

Βιβλιογραφία
Ιστορία της Χίου εκδ. Αιμιλίας Σάρου 1921 Γεωργίου Ζολώτα. Χίος «Οδηγοί της Ελλάδος»εκδ. Εθνικής τρ. 1974 Χ. Θ. Μπούρας Χίος Χώρος και πολιτισμός εκδ Τ.Ε.Δ.Κ. 2001 Τ. Αδαμακόπουλος Ελληνική Παραδοσιακή Αρχιτεκτονική εκδ. Μέλισσα. The Architecture of Chios εκδ. Φιλ. Αργέντη, Αrnold Smith Αγιο Γάλας & Χίος, το νησί των ανέμων. Νίκου Γιαλούρη 1962. Χίος, φυσικό περιβάλλον και κατοίκηση. Εκδ. Πάπυρος 2002 Νίκος Μερούσης Διαδρομές στην Φύση εκδ. Νομαρχιακής Αυτοδ. Χίου 2002 Γιάννης. Μακριδάκης Prehistoric Emborio and Agio Gala, Sinclair Hood εκδ Αγγλικής Αρχαιολ. Σχολής 1981. Περιοδικό ΓΕΩ τεύχος 41Έκδοση εφημ. Ελευθεροτυπία

 

   
   
   
   
   
   
   
   
   
   
   
   
   
   
   
   
   
   
   
   
   
   
   
   
   
   
   
   
   
   
   

 


 
      για τις κρατήσεις σας, εδώ...